زیباییشناسی تجربی از زمان فخنر کوشیده تا اندیشیدن دربارۀ زیبایی را از سطح تأمل فلسفی به حوزۀ مشاهده، مقایسه و اندازهگیری منتقل کند. در ابتدا بخش مهمی از رویکردهای روانشناسانه بر ترجیح ویژگیهای صوری ابژه و تعریف اصولی برای تحقق زیبایی در هنر و زندگی روزمره با اهداف گوناگون متمرکز بودهاند، اما به مرور و با کشف اهمیت نقش مخاطب در درک زیبایی، بیشتر هدف معطوف به بررسی متغیرهای میانجی به منزلۀ عوامل مؤثر بر تفاوت مفهوم و ادراک زیبایی بودهاست و پژوهشها کمتر امکانی برای تفکیک ابعاد مختلف پاسخ مخاطب فراهم کردهاند. از اینرو پژوهش حاضر با هدف تعیین جایگاه تاریخی و ظرفیت روششناختی مدل «محرک-ارگانیسم-پاسخ» مهرابیان-راسل در سنجش تجربۀ زیباییشناختی و تبیین نقش ارگانیسم و ابعاد شکلدهندۀ آن «لذت–برانگیختگی–چیرگی» انجام شدهاست. روش پژوهش مقالۀ حاضر مبتنی بر مرور کیفی و هدفمند منابع نظری و بررسی تاریخی و تطبیقی نظریههای عینیتگرا و ذهنیتگرا با نظری، مهرابیان-راسل با هدف سنجش سیر تغییرات این علم بودهاست. در این تحلیل، سیر تحول از زیباییشناسی فلسفی به زیباییشناسی تجربی فخنر، جریانهای روانفیزیکی، کارکردگرایی، رفتارگرایی، روانسنجی، گشتالت و برانگیختگی برلاین با مدل مزبور مقایسه شدهاند. یافتهها نشان میدهد که مدل مهرابیان-راسل با تفکیک لذت، برانگیختگی و چیرگی یا کنترل ادراکشده، پاسخ مخاطب را از داوری کلی به فضایی چندبعدی گسترش و وضعیت عاطفی را در حدفاصل ویژگیهای محرک و واکنش رفتاری (پذیرش-اجتناب) قرار میدهد. اما صحت کاربرد مدل در سنجش واکنش به هنر، تجربۀ موزه، معماری و هنرهای تعاملی مستلزم تعیین دقیق مرزهای معرفتشناختی آن به عنوان ابزاری برای سنجش حالات عاطفی در لحظۀ مواجهه با موضوع و کمّیسازی زیرساختهای هیجانی تجربه به عنوان بخشی از حلقۀ سنجش تجربی زیبایی است و مدعی ارزیابی مؤلفههای بنیادین نگرش فلسفی به زیبایی همچون معناکاوی، قضاوت ارزشی، تفسیر هرمنوتیک یا ارزش اثر نیست و نباید جانشین فرآیند تفسیر هنر تلقی شود.
Ahmadi H, Bemanian M, Yeganeh M. From Fechner to Mehrabian–Russell: The Methodological Transformation in the Measurement of Aesthetic Experience. , کیمیای هنر. 2026; 15 (59) :129-148 URL: http://kimiahonar.ir/article-1-2567-fa.html
احمدی هدی، بمانیان محمدرضا، یگانه منصور. از فخنر تا مهرابیان-راسل: مطالعهٔ تطبیقی سیر تحول روششناختی سنجش تجربهٔ زیباییشناسانه. ، کیمیای هنر. 1405; 15 (59) :129-148