fa تأمّلی در مبانی فکری شکل گیری مساجد چهار ایوانه در دوره سلجوقی درمعماری ایرانی تخصصي Special پژوهشي Research در قرون اولیه اسلامی در ایران، علی‌رغم تبدیل برخی از نیایشگاه‌های ادیان باستانی ایرانی به مسجد، هم چون مسجد جامع بروجرد، نیریز، یزدخواست و...، شیوه غالب بنای مساجد، با بهره‌گیری از الگویی که پیامبر گرامی اسلام در ساخت نخستین مسجد به کار برده، شبستانیِ ستون‌دار بوده است (شیوه خراسانی). در قرن پنجم هجری (دوره سلجوقی)، شاهد تغییر کالبدی برخی مساجد شبستانی (هم چون مسجد جامع اصفهان ) به مساجدی با فرم چهار ایوانه و پس از آن، رواج این الگو در ساخت دیگر مساجد ایرانی هستیم. با در نظر گرفتن این نکته که این الگو می‌تواند حاصل تجربیات معماران در ادوار زمانی پی در پی باشد، اما بررسی حضور ایوان و چرایی شکل‌گیری مساجد چهار ایوانه در دوره سلجوقی و تثبیت این فرم در دیگر مساجد ایرانی، از نکاتی است که بررسی ویژه‌ای می‌طلبد. این مقاله درپی آن است که با در نظر گرفتن نگرش و سنت‌های جامعه در زمان پیدایش این فرم و با توجه به تقدّس فرم چلیپا در فرهنگ ایران باستان این مسئله را مورد بررسی قرار دهد. In early Islamic centuries, contrary to the fact that many remained temples from Iranian ancient religions were turned into mosques, most of the mosques were built following the model established by Holy Prophet of Islam in building his first mosque, i.e. a mosque with pillared prayer hall (Khorasaani style). In the 5th century (Saljuqi era) the formal architecture of this sort of mosques began to change into a four-porch mosque, the form of which soon was adopted in making mosques across the land. This article tries to discuss the reasons why that happened and to discuss further that the prevalent ideas and traditions of the time this four-porch mosque first appeared along with the sacred importance of the Cross in Iranian culture may shed light on the reasons this shift came about during that time. فرم شبستانی, مساجد چهار ایوانه, دوره سلجوقی, ایران باستان prayer hall form, four-porch mosque, Saljuqi era, ancient Iran 97 104 http://kimiahonar.ir/browse.php?a_code=A-10-1-54&slc_lang=fa&sid=1 Elham Rezaei الهام رضایی 1003194753284600210 1003194753284600210 Yes دانشگاه شهید بهشتی