fa معماری به مثابه حافظه فرهنگی: خوانشی لوتمانی از پایداری نشانه‌های ادبی در کالبد معماری ایرانی تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="line-height:115%"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span lang="FA"><span style="line-height:115%">این مقاله با تکیه بر نشانه‌شناسی فرهنگی یوری لوتمان، معماری ایرانی را به‌مثابۀ نظامی از حافظۀ فرهنگی می‌خواند که در آن نشانه‌های ادبی - در قالب روایت‌های اسطوره‌ای، تمثیل‌های عرفانی و الگوهای روایی جمعی - از متن به فضا ترجمه و در کالبد معماری تثبیت شده‌اند. پژوهش با بهره‌گیری از مفاهیم &laquo;متن‌سازی ثانوی&raquo; و &laquo;ترجمۀ بین‌نشانه‌ای&raquo;، استدلال می‌کند که معماری ایرانی صرفاً بازتاب معناهای پیشین نیست، بلکه خود رسانه‌ای فعّال برای بازتولید و تداوم ادبیّت در حافظۀ فرهنگی است. روش تحقیق، تحلیل لایه‌مند حافظه در سه سطح نمادین، تمثیلی-عرفانی و آیینی-اجتماعی است که امکان ردیابی مسیر انتقال نشانه‌های ادبی به سازمان فضایی را فراهم می‌کند. بر این اساس، ایوان خسرو به‌عنوان صورت فضایی از روایت اسطوره‌ای نظم کیهانی، مسجد جامع اصفهان به‌مثابۀ تجسّد تمثیل سفر معنوی و میدان نقش جهان به‌عنوان تجلّی روایت جمعی و چندصدایی تحلیل شده‌اند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که نشانه‌های ادبی در فرهنگ ایرانی از طریق معماری به تجربه‌ای فضایی بدل شده و در قالب الگوهای پایدار کالبدی و کنشی تداوم یافته‌اند؛ امری که معماری را به یکی از بنیادی‌ترین حاملان حافظۀ ادبی و فرهنگی در ایران تبدیل می‌کند.</span></span></span></span></span>&nbsp;</span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:12px;"><span style="font-family:Tahoma;"><span style="line-height:115%"><span style="line-height:115%">Drawing on Yuri Lotman&rsquo;s cultural semiotics, this article approaches Iranian architecture as a system of cultural memory in which literary signs, manifested through mythological narratives, mystical allegories, and collective narrative structures, are translated from text into space and stabilized within architectural form. Employing the concepts of secondary modeling systems and intersemiotic translation, the study argues that Iranian architecture does not merely reflect pre-existing meanings but actively functions as a medium for the reproduction and persistence of literariness within cultural memory. The research adopts a layered analytical framework of architectural memory, consisting of symbolic, allegorical&ndash;mystical, and ritual-social levels, enabling a systematic examination of how literary signs are transformed into spatial organization. Through case studies of the Taq-e Kasra as the spatial articulation of a mythological narrative of cosmic order, the Jameh Mosque of Isfahan as the embodiment of the allegory of the spiritual journey, and Naqsh-e Jahan Square as a manifestation of collective and polyphonic narration, the article demonstrates that literary signs in Iranian culture attain spatial experientiality through architecture. The findings indicate that Iranian architecture operates as one of the most enduring media for the translation, stabilization, and continuity of literary meaning within cultural memory.</span></span><br> <br> &nbsp;</span></span></div> حافظه فرهنگی, نشانه‌شناسی فرهنگی, متن‌سازی ثانوی, معماری ایرانی, نشانه‌های ادبی, پایداری معنا Cultural Memory, Cultural Semiotics, Secondary Modeling Systems, Iranian Architecture, Literary Signs, Persistence of Meaning 57 76 http://kimiahonar.ir/browse.php?a_code=A-10-10879-1&slc_lang=fa&sid=1 Nazi Arefnezhad نازی عارف نژاد naziarefneahad269@gmail.com 10031947532846008500 10031947532846008500 No Islamic Azad University, Chalus Branch Ahmad Karimi احمد کریمی karimi@iauc.ir 10031947532846008501 10031947532846008501 Yes Islamic Azad University, Chalus Branch Naemeh Kialashaki نعیمه کیالاشکی naemekialashaki11@iauc.ac.ir 10031947532846008502 10031947532846008502 No Islamic Azad University, Chalus Branch Ali Asgharzadeh علی اصغرزاده ali.asgharzadeh.iauc.ac.ir 10031947532846008503 10031947532846008503 No Islamic Azad University, Chalus Branch